Telefonundaki haritayı açtığında küçük mavi nokta saniyeler içinde yerini buluyor. Ama işin içinde senin hiç düşünmediğin biri var: Einstein. GPS, görelilik teorisini hesaba katmasa birkaç gün içinde işe yaramaz hale gelirdi. Peki neden?
Yukarıda saat tutan uydular
GPS uyduları Dünya'nın yaklaşık 20.200 kilometre yukarısında dolaşıyor. Bu sistemi ABD işletiyor ve şu an çalışan yaklaşık 31 uydu var.
Her uydunun içinde atom saatleri var. Uydu da durmadan aynı şeyi yayınlıyor: "Ben şuradayım ve saat tam olarak şu."
Telefonun sadece dinler
Burada çok yaygın bir yanlışı düzeltelim: telefonun uydulara hiçbir sinyal göndermez. GPS alıcısı sadece dinler. Uydular da seni takip etmez; sadece yayın yapar.
Telefonun her uydudan gelen sinyalin yolda ne kadar süre geçirdiğini ölçer. Sinyal ışık hızında gider. Süreyi bilirsen mesafeyi de bilirsin. Böylece telefonun her uyduya ne kadar uzak olduğunu hesaplar.
Neden en az dört uydu?
Tek bir uydunun mesafesi sana sadece "bu uydudan şu kadar uzaktasın" der. Bu da koca bir küre demek. İkinci, üçüncü uydu bu ihtimalleri daraltır. En az dört uydudan sinyal gelince alıcı enlemini, boylamını ve yüksekliğini bulur. Üstüne kendi saatini de düzeltir. Yani dört uydu, telefonuna hem yerini hem de doğru saati verir.
İşin içine Einstein giriyor
Bütün bu hesap saatlere dayanıyor. Ama uzayda saatler yerdeki gibi akmıyor.
Önce hız: Einstein'ın özel görelilik teorisine göre hızlı giden saat yavaşlar. GPS uyduları saniyede yaklaşık 3,9 kilometre hızla gidiyor. Bu yüzden saatleri günde yaklaşık 7 mikrosaniye geri kalıyor.
Sonra yer çekimi: genel görelilik teorisine göre yer çekimi zayıfladıkça zaman hızlanır. O yükseklikte yer çekimi daha zayıf. Bu da uydu saatlerini günde yaklaşık 45 mikrosaniye ileri götürüyor.
İkisini topladığında sonuç belli: uydu saatleri yerdekilere göre günde yaklaşık 38 mikrosaniye ileri gidiyor.
38 mikrosaniye neden bu kadar önemli?
Mikrosaniye kulağa hiç gibi geliyor. Ama sinyal ışık hızında gittiği için en küçük saat hatası bile büyük bir mesafe hatasına dönüşür.
Bu fark düzeltilmese konum hataları her gün yaklaşık 10-11 kilometre büyürdü. Yani sabah doğru gösteren harita, ertesi gün seni bambaşka bir mahallede sanırdı.
Mühendislerin çözümü
Çözüm basit ama zekice. Mühendisler uydu saatinin frekansını fırlatmadan önce bilerek biraz düşük ayarlıyor: 10,23 MHz yerine 10,22999999543 MHz. Uydu yörüngeye çıkınca görelilik o saati hızlandırıyor ve saat yerdeki saatlerle aynı hıza geliyor.
Yani bir dahaki sefere haritadan yol tarifi aldığında şunu hatırla: cebindeki o küçük nokta, Einstein'ın teorisinin her gün doğrulandığı bir deney.
Kaynaklar:Ohio State University (Richard Pogge) - Real-World Relativity: The GPS Navigation System,Wikipedia - Error analysis for the Global Positioning System,Wikipedia - Global Positioning System
Weras Labs'ten
Bu konuda sana yardımcı olabiliriz
Okuduğun konuyu işletmen için çalışan bir ürüne dönüştürüyoruz. Kodu yazan kişiyle konuşursun; fiyat ve süre baştan net.
Sıkça sorulan sorular
GPS çalışırken telefonum uydulara sinyal gönderir mi?
Hayır. GPS alıcısı sadece dinler. Uydular konumlarını ve tam saati yayınlar; telefonun bu sinyallerin ne kadar sürede geldiğini ölçerek yerini kendisi hesaplar. Uydular seni takip etmez.
GPS için neden en az dört uydu gerekir?
Alıcı dört uydudan sinyal alınca enlemini, boylamını ve yüksekliğini bulur, kendi saatini de düzeltir. Yani dört uydu hem yeri hem de doğru saati verir.
Görelilik düzeltilmese GPS ne kadar şaşardı?
Uydu saatleri yerdekilere göre günde yaklaşık 38 mikrosaniye ileri gider. Bu düzeltilmese konum hataları her gün yaklaşık 10-11 kilometre büyürdü.
Yazar hakkında

Habip Dayan
Weras Labs kurucusu
Habip Dayan, profesyoneller ve ekipler için yazılım ürünleri geliştiren Weras Labs'in kurucusu. 2018'den bu yana yazılım geliştiriyor; yapay zekâ, bulut mimarisi ve ürün tasarımı üzerine yazıyor.
Yorumlar
Saygılı ol; reklam ve kişisel veri paylaşma. Kurallara uymayan yorumlar silinir.




